Bê tông trần trong cải tạo công trình công cộng: Di sản cần gìn giữ hay lỗi thời cần thay thế?
- 12 giờ trước
- 8 phút đọc
Trong bối cảnh tái thiết đô thị, việc cải tạo các công trình công cộng như trung tâm văn hóa, thư viện, nhà thi đấu hay các trụ sở hành chính cũ đang trở thành một thách thức lớn đối với các kiến trúc sư. Đứng giữa ranh giới của việc bảo tồn giá trị nguyên bản và đáp ứng công năng hiện đại, bê tông trần luôn là tâm điểm của những cuộc tranh luận nảy lửa.
Nên bóc tách lớp sơn cũ để tìm lại vẻ đẹp mộc mạc, hay che đậy tất cả bằng một hệ trần giả hiện đại? Bài viết này, Đước Việt sẽ cùng bạn đi sâu tìm hiểu đây là một lựa chọn thẩm mỹ nhất thời, hay là một quyết định chiến lược về di sản và kỹ thuật.
1. Bê tông trần là gì – hiểu cho đúng
Trong kiến trúc và thi công, khái niệm “bê tông trần” thường bị hiểu sai theo kiểu “chưa hoàn thiện”. Thực tế, bê tông trần là lớp bê tông kết cấu được giữ lại – không trát vữa, không che phủ bằng trần thạch cao hay tấm trang trí. Nó không chỉ phản ánh phần kỹ thuật kết cấu mà còn biểu đạt tư duy hình khối, ánh sáng và không gian của thiết kế.
Đặc biệt trong các công trình công cộng – như nhà văn hóa, thư viện, bảo tàng hay trung tâm triển lãm – bê tông trần thường xuất hiện như một phần nhận dạng không gian, thể hiện sự trung thực vật liệu, rõ ràng về cấu trúc, và là nền tảng không gian cho các chức năng lớn.
Trong cách nhìn này, bê tông trần không phải “chưa hoàn chỉnh” mà là một lựa chọn kiến trúc có chủ đích – giống như cách chất liệu đá, gỗ hay kính được trân trọng chứ không che dấu trong nhiều công trình có giá trị.
2. Bản chất của bê tông trần trong ngữ cảnh công cộng
Để đưa ra quyết định cải tạo đúng đắn, chúng ta cần gạt bỏ những định kiến hạn hẹp về thẩm mỹ. Bê tông trần (Exposed Concrete) không phải là một bề mặt "chưa hoàn thiện" hay một sự sơ sài trong thi công.
Ngôn ngữ của chủ nghĩa Trung thực (Architectural Honesty)
Trong nhiều công trình công cộng giai đoạn giữa thế kỷ XX, đặc biệt là những dự án chịu ảnh hưởng từ chủ nghĩa Hiện đại (Modernism) hoặc chủ nghĩa Thô mộc (Brutalism), bê tông trần là tiếng nói của sự trung thực. Tại đây, vật liệu không bị che đậy bởi những lớp thạch cao hay sơn màu mè. Kết cấu chính là trang trí. Những đường vân gỗ từ ván khuôn, những lỗ thoát khí li ti trên bề mặt là minh chứng cho quá trình tạo tác thủ công của người thợ xây dựng.
Tinh thần của không gian công cộng
Khác với kiến trúc nhà ở vốn phục vụ cái tôi cá nhân, kiến trúc công cộng hướng đến tính phổ quát và sự vững chãi. Bê tông trần với những nhịp kết cấu khẩu độ lớn, những hệ dầm công xôn (cantilever) vươn dài đầy kiêu hãnh đại diện cho sức mạnh của tập thể và tầm vóc của một quốc gia đang phát triển.
3. Giữ lại bê tông trần: Khi di sản lên tiếng
Việc duy trì bề mặt bê tông nguyên bản trong các dự án cải tạo không chỉ là sở thích cá nhân của kiến trúc sư, mà thường là một nghĩa vụ đối với việc bảo tồn di sản đô thị.
Bảo tồn tính nguyên bản (Authenticity)
Mỗi mảng tường bê tông cũ đều có một "độ mờ thời gian" (Patina) mà không loại sơn giả bê tông nào có thể sao chép được. Đối với các công trình có giá trị lịch sử, bê tông trần phản ánh rõ ràng cấp phối vật liệu, kỹ thuật đầm dùi và tiêu chuẩn xây dựng của thời đại đó. Giữ lại lớp bề mặt này giúp công trình tiếp tục kể câu chuyện của mình thay vì bị biến thành một "xác ướp" hiện đại bên trong những lớp vỏ thạch cao bóng bẩy.
Ưu thế về tỷ lệ không gian và thông gió
Một trong những sai lầm phổ biến khi cải tạo công trình cũ là đóng trần giả quá thấp để giấu hệ thống kỹ thuật. Điều này vô hình trung phá vỡ tỷ lệ vàng của các sảnh công cộng, gây cảm giác tù túng và làm hỏng hệ thống đối lưu không khí tự nhiên. Việc giữ trần lộ thiên giúp:
Duy trì chiều cao thông thủy tối đa: Tạo cảm giác khoáng đạt cho nhà ga, nhà thi đấu.
Cải thiện nhiệt năng: Bê tông có tính quán tính nhiệt cao, giúp ổn định nhiệt độ trong các không gian rộng lớn nếu được xử lý chống thấm mặt ngoài tốt.
4. Thay đổi bê tông trần: Sự thỏa hiệp của kỹ thuật và công năng
Dưới góc độ thực thi dự án, Đước Việt thừa nhận rằng không phải lúc nào bê tông trần cũng nên được giữ lại. Có những thời điểm, sự thay đổi là giải pháp văn minh và cần thiết.
Rủi ro từ sự xuống cấp (Structural Degradation)
Nhiều công trình công cộng sau 40-50 năm sử dụng đã gặp hiện tượng cacbon hóa nghiêm trọng. Khi độ pH của bê tông giảm xuống dưới 9, lớp bảo vệ cốt thép bị phá hủy, dẫn đến han gỉ và nứt vỡ. Trong trường hợp này, việc để trần bê tông không chỉ mất thẩm mỹ mà còn tiềm ẩn rủi ro các mảng vữa rơi xuống gây nguy hiểm cho người sử dụng. Theo tiêu chuẩn TCVN 9346:2012, nếu kết cấu đã bị xâm thực muối hoặc cacbon hóa sâu, việc bọc lại bằng các lớp vật liệu bảo vệ hoặc hệ trần phụ là giải pháp kỹ thuật tối ưu để kéo dài tuổi thọ công trình.
Áp lực của hệ thống kỹ thuật hiện đại (M&E)
Công trình công cộng ngày nay đòi hỏi hệ thống điện trung thế, điều hòa trung tâm (Chiller), hệ thống phòng cháy chữa cháy (PCCC) tiêu chuẩn quốc tế và hạ tầng mạng viễn thông dày đặc.
Hội trường/Thư viện: Đòi hỏi xử lý âm học (Acoustics) khắt khe. Bê tông trần có hệ số hấp thụ âm thanh thấp, gây tiếng vang cực lớn, không phù hợp cho việc đọc sách hay hội họp.
Giải pháp: Lúc này, việc lắp đặt các hệ trần tiêu âm hoặc trần treo là cần thiết để đáp ứng tiêu chuẩn sử dụng của con người đương đại.
5. Lật tẩy "góc khuất" kỹ thuật: tại sao người ta thích sơn?
Nếu bê tông trần nguyên bản đẹp đến thế, tại sao đa số các nhà thầu và chủ đầu tư vẫn chọn giải pháp sơn chồng lên?
Sự yếu kém trong thi công cốp pha
Để có một bề mặt bê tông trần đẹp (Fair-faced concrete) theo tiêu chuẩn ACI 303R hay TCVN, đòi hỏi kỹ thuật thi công cực kỳ khắt khe: từ việc chọn ván khuôn, tính toán cấp phối bê tông, đầm dùi cho đến bảo dưỡng. Nhiều đơn vị thi công không đủ năng lực để làm điều này. Kết quả là bề mặt bê tông sau khi tháo cốp pha bị rỗ, nứt, lòi sắt. Và cách "chữa cháy" nhanh nhất, rẻ nhất chính là trét bột và sơn lên. => Sơn lúc này không phải là giải pháp thẩm mỹ, nó là tấm màn che đậy cho sự yếu kém về kỹ thuật xây dựng.
Ưu tiên chi phí đầu tư thấp và hệ lụy của tư duy vận hành ngắn hạn
Một lý do khác khiến sơn phủ chiếm ưu thế là áp lực về ngân sách đầu tư ban đầu (Initial Cost). Việc sơn nước cho phép công trình nhanh chóng có diện mạo sạch sẽ, tươi mới để phục vụ nghiệm thu và đưa vào sử dụng ngay. Tuy nhiên, tại Đước Việt, chúng tôi luôn cảnh báo khách hàng về bài toán kinh tế dài hạn:
Chu kỳ bảo trì dày đặc: Sơn nước trên nền bê tông công cộng – nơi có độ ẩm cao và sự tác động liên tục của con người – thường bị bong tróc, bạc màu chỉ sau 24-36 tháng.
Bất đối xứng về giá trị: Một công trình công cộng được phục hồi bê tông trần đúng chuẩn có giá trị thương hiệu và tính di sản tăng dần theo thời gian. Ngược lại, những công trình sơn phủ chỉ là những không gian "phổ thông", dễ dàng bị lãng quên và đòi hỏi kinh phí tái sơn sửa định kỳ cực lớn.
Kết luận
Giữ hay thay đổi bê tông trần trong cải tạo công trình công cộng không phải là một câu hỏi đúng - sai, mà là sự cân bằng giữa Quá khứ và Tương lai. Một dự án cải tạo thành công là khi chúng ta biết tôn trọng những giá trị cốt lõi để kể câu chuyện lịch sử, nhưng cũng đủ dũng cảm để thay đổi nhằm phục vụ đời sống đương đại.
Những dịch vụ Đước Việt Architecture & Construction cung cấp bao gồm:
Tư vấn, thiết kế kiến trúc công trình:
Xây dựng trọn gói công trình: nhà phố, biệt thự, văn phòng,....
Thiết kế - thi công trọn gói Nội Thất: nhà phố, biệt thự, văn phòng...
Thiết kế ý tưởng thiết kế kiến trúc, lên hồ sơ mặt bằng công năng và triển khai concept các dự án.
CÔNG TY TNHH TƯ VẤN THIẾT KẾ VÀ XÂY DỰNG ĐƯỚC VIỆT
🌐Website: Duocviet-ac.com
☎️ Điện thoại tư vấn, khảo sát: 0909.846.159 hoặc 0943.578.019
📮 Email: ctyduocviet@gmail.com
🧰 Địa chỉ: Tầng 2 - Toà nhà The Root, số 29A Cao Thắng, Phường Bàn Cờ, HCM (Quận 3 cũ)
Bình luận